Öğren › Matematik sözlüğü

A’dan Z’ye

Matematik sözlüğü

Okul matematiğinin kendine özgü bir dili var. Bazı sözcükleri kendi okul yıllarınızdan hatırlarsınız (elde, onluk bozma, bölünen, bölen), bazıları ise size yeni gelebilir: “ritmik sayma”, “10’a tamamlama”, “sıklık tablosu”, “şekil grafiği” gibi. Bu sözlük, çocuğunuzun anasınıfından 6. sınıfa kadar karşılaşacağı terimleri açıklıyor; her terimin yanında birlikte deneyebileceğiniz bir örnek var.

Parantez içindeki sınıf, çocukların o terimle çoğunlukla ilk kez karşılaştığı sınıftır. Millî Eğitim Bakanlığının matematik öğretim programlarına göre yazdık: 2026-2027 öğretim yılında 1., 2., 3., 5. ve 6. sınıflar Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli programını, 4. sınıf ise hâlâ 2018 programını izliyor. Öğretmene ve kullanılan kitaba göre bir terim biraz daha erken ya da daha geç gelebilir. Her sınıfta neler öğrenildiğini görmek için Sınıflar sayfasına bakabilirsiniz.

A B C Ç D E F G H I İ K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

A

Abaküs

Sayıları göstermek ve saymak için kullanılan, çubuklara dizilmiş boncuklardan oluşan bir araç. Sınıfta kullanılan dik abaküste her çubuk bir basamaktır: sağdan sola birler, onlar, yüzler… Örnek: 243 sayısı için yüzler çubuğuna 2, onlar çubuğuna 4, birler çubuğuna 3 boncuk takılır. (İlkokulda, basamak değeri çalışılırken; çoğunlukla 2. ve 3. sınıfta.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Açı

Bir noktada birleşen iki çizginin arasındaki açıklık. Birleştikleri noktaya açının köşesi denir. Çizgilerin uzunluğu açıyı değiştirmez; önemli olan aralarının ne kadar açık olduğudur. Açılar derece (°) ile ölçülür. Örnek: bir A4 kâğıdının her köşesi 90°’lik bir açıdır. (4. sınıf; açıölçerle ölçmek 4. sınıfta başlar, 5. sınıfta pekişir.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

Açı çeşitleri (dar, dik, geniş, doğru açı)

Açılar büyüklüklerine göre adlandırılır. Dik açı 90°’dir; bir kitabın köşesi gibi. Çizimde köşesine küçük bir kare konur. Dar açı dik açıdan küçüktür (90°’den az). Geniş açı dik açıdan büyük, doğru açıdan küçüktür (90° ile 180° arası). Doğru açı 180°’dir: iki kolu düz bir çizgi oluşturur. Örnek: saatin kolları saat birde dar açı (30°), saat üçte dik açı (90°), saat dörtte geniş açı (120°), saat altıda doğru açı (180°) yapar. (4. sınıf.)

Açıölçer

Açıları derece cinsinden ölçmeye ve çizmeye yarayan, genellikle yarım daire biçiminde, şeffaf bir araç. Örnek: açıölçerin ortasındaki nokta açının köşesine, 0° çizgisi açının bir koluna yerleştirilir; diğer kolun ölçeği kestiği yer okunur. Açıölçerde iki sıra sayı vardır; açının kolunun 0’dan başladığı sıra okunur. (4. sınıf; 5. sınıfta sık kullanılır.)

Akrep ve yelkovan

Analog saatin iki kolu. Akrep kısa koldur ve saati gösterir; yelkovan uzun koldur ve dakikayı gösterir. Çocuklar bazen ikisini karıştırır: “Akrep kısa, yelkovan uzun” diye tekrar etmek işe yarar. Örnek: akrep 3’te, yelkovan 12’deyse saat üçtür; akrep 3 ile 4’ün tam ortasında, yelkovan 6’daysa saat üç buçuktur. (2. sınıf.) Saat okuma hakkında daha fazlası.

Alan

Bir şeklin kapladığı düz yüzeyin büyüklüğü. Önce şeklin içine kaç birimkare sığdığı sayılarak bulunur; dikdörtgende bu sayı uzun kenar ile kısa kenarın çarpımıdır. Örnek: uzun kenarı 5 cm, kısa kenarı 3 cm olan bir dikdörtgenin içine kenarı 1 cm olan 15 kare sığar; alanı 5 × 3 = 15 cm²’dir. (4. sınıf, birimkare sayarak ve dikdörtgende çarparak; 5. sınıfta dikdörtgenin alanı ve çevresi birlikte; cm², m² gibi alan birimleri ile üçgenin ve paralelkenarın alanı 6. sınıf.) Ölçme hakkında daha fazlası.

Algoritma ve akış şeması

Algoritma, bir işi yapmak için belli bir sırayla izlenen adımlardır. Adımlar düz cümlelerle, numaralı bir liste hâlinde ya da şekillerden ve oklardan oluşan bir akış şeması ile gösterilebilir. Kodlama çalışmalarının temeli budur. Örnek: “1. Bir sayı seç. 2. Sayı çiftse 2’ye böl, tekse 1 ekle. 3. Sonuç 1 olana kadar 2. adımı tekrarla.” 6 ile başlayınca: 6, 3, 4, 2, 1. (5. sınıf; 3. sınıfta beş adıma kadar yönerge izleme.)

Alt alta işlem

Sayıları basamaklarına göre alt alta yazarak (birler birlerin, onlar onların altına) yapılan yazılı işlem. İşleme her zaman birler basamağından başlanır. Örnek: 347 + 285: 7 ile 5, 12; 2’yi yaz, 1 elde. 4 ile 8, 12, elde 1, 13; 3’ü yaz, 1 elde. 3 ile 2, 5, elde 1, 6. Sonuç 632. (1. sınıf eldesiz toplama ile; elde ve onluk bozma 2. sınıf; alt alta çarpma 3. sınıf.) Toplama ve çıkarma hakkında daha fazlası.

Altıgen

6 kenarı ve 6 köşesi olan çokgen. Bütün kenarları ve açıları eşitse düzgün altıgen denir. Örnek: bal peteğindeki her göz düzgün bir altıgendir; altıgenler aralarında boşluk kalmadan yan yana dizilebildiği için arılar bu şekli kullanır. (3. sınıf.)

Aritmetik ortalama

Bir veri grubundaki bütün sayılar toplanıp sayı adedine bölünerek bulunan değer. Grubu tek bir sayıyla özetler. Örnek: Zeynep pazartesi 4, salı 6, çarşamba 8 sayfa kitap okudu. Ortalama: (4 + 6 + 8) ÷ 3 = 18 ÷ 3 = 6 sayfa. (6. sınıf, ortanca ve tepe değer ile birlikte.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Artık yıl

366 gün süren yıl. Normal bir yıl 365 gündür; dört yılda bir şubat ayı 28 değil 29 gün çeker ve o yıla artık yıl denir. Örnek: 2024 artık yıldı; bir sonraki artık yıl 2028. (4. sınıf.)

Asal sayı ve asal çarpan

Asal sayı, yalnızca iki böleni olan sayıdır: 1 ve kendisi. 1 asal sayı değildir, çünkü yalnızca bir böleni vardır. Asal sayılar içinde çift olan yalnızca 2’dir. Bir sayıyı asal sayıların çarpımı olarak yazınca bu sayılara o sayının asal çarpanları denir. Örnek: ilk asal sayılar 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23 ve 29’dur. 12 = 2 × 2 × 3, yani 12’nin asal çarpanları 2 ve 3’tür. (6. sınıf.)

Ayrıt

Bir geometrik cismin iki yüzünün birleştiği çizgi. Günlük dilde “kenar” da denir, ama okulda düz şekillerin kenarı, cisimlerin ayrıtı vardır. Örnek: bir küpün 12 ayrıtı vardır. (3. sınıf, yüz ve köşe ile birlikte.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

B

Basamak

Bir sayıda rakamın bulunduğu yer. Sağdan sola birler, onlar, yüzler, binler basamağı gelir; sonra on binler ve yüz binler. Bir sayının kaç rakamı varsa o kadar basamaklıdır. Örnek: 4725 dört basamaklı bir sayıdır: birler basamağında 5, onlar basamağında 2, yüzler basamağında 7, binler basamağında 4 var. (2. sınıf, onlar ve birler; yüzler 3. sınıf; binlerden yüz binlere 4. sınıf.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Basamak değeri

Bir rakamın, sayıda bulunduğu basamağa göre aldığı değer. Aynı rakam farklı basamakta farklı değer alır. Okulda sayı değeri ile yan yana öğretilir. Örnek: 352’de 5’in basamak değeri 50’dir (5 onluk), ama 523’te 500’dür (5 yüzlük). (2. sınıf; 1. sınıfta 10 ile 20 arasındaki sayılar onluk ve birlik olarak hazırlanır.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Basit kesir

Payı paydasından küçük olan kesir. Değeri her zaman 1 bütünden azdır. Örnek: ¾, ⅖ ve ⁵⁄₈ basit kesirlerdir. (4. sınıf, modellerle; bileşik ve tam sayılı kesir ile birlikte.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Bileşik kesir

Payı paydasına eşit ya da paydasından büyük olan kesir. Değeri 1 bütüne eşit ya da 1 bütünden fazladır ve tam sayılı kesir olarak da yazılabilir. Örnek: ⁷⁄₄ bileşik bir kesirdir: 4 çeyrek 1 bütün eder, 3 çeyrek artar, yani ⁷⁄₄ = 1 tam ¾. (4. sınıf; bileşik ve tam sayılı kesir arasında geçiş 5. sınıf.)

Birim kesir

Payı 1 olan kesir: bir bütünün eş parçalarından yalnızca biri. Payda büyüdükçe parça küçülür. Örnek: ⅓, bir bütünün 3 eş parçasından biridir. Bir pideyi 3 kişi arasında paylaştırmak, 5 kişi arasında paylaştırmaktan daha büyük dilimler demektir, bu yüzden ⅓ > ⅕. (3. sınıf; paydası 20’ye kadar olan birim kesirleri karşılaştırmak 4. sınıf.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Birimkare

Alan ölçmek için kullanılan, kenarları 1 birim olan kare. Bir şeklin alanı, içine kaç birimkare sığdığıdır. Kareli kâğıttaki her kare bir birimkare olarak kullanılabilir. Örnek: kareli kâğıda çizilen ve 4 sıra 3 kareden oluşan bir dikdörtgenin alanı 12 birimkaredir. (4. sınıf.)

Bölen

Bölme işleminde bölünen sayının kaça bölündüğünü gösteren sayı. 6. sınıfta “bir sayının bölenleri” de öğrenilir: o sayıyı kalansız bölen sayılar. Örnek: 20 ÷ 4 = 5 işleminde bölen 4’tür. 12’nin bölenleri 1, 2, 3, 4, 6 ve 12’dir. (3. sınıf; bir sayının bölenleri 6. sınıf.)

Bölme

Bir çokluğu eşit olarak paylaştırma ya da eşit gruplara ayırma işlemi. İşareti ÷’dür ve “bölü” diye okunur. Bölme, çarpmanın tersidir. Örnek: 12 ÷ 3 = 4: 12 cevizi 3 kardeşe eşit paylaştırırsanız her birine 4 düşer; 12 cevizi 3’erli gruplara ayırırsanız 4 grup olur. (2. sınıf, 20’ye kadar sayıları 2, 3, 4 ve 5’e kalansız bölme.) Çarpma ve bölme hakkında daha fazlası.

Bölme işleminin yazılışı

Türkiye’deki okullarda bölme şöyle yazılır: bölünen solda, bölen dikey bir çizginin sağında durur; bölenin altına yatay bir çizgi çekilir ve bölüm bu çizginin altına yazılır. Her adımda yapılan çıkarma, eksi işareti ve bir çizgiyle bölünenin altına açıkça yazılır. Örnek: 857 ÷ 4: 8’in içinde 4, 2 kere var; 2 kere 4, 8; 8’den 8 çıkarsa 0. 5’i aşağı indiririz: 5’in içinde 4, 1 kere var; 1 kere 4, 4; 5’ten 4 çıkarsa 1. 7’yi indiririz: 17’nin içinde 4, 4 kere var; 4 kere 4, 16; 17’den 16 çıkarsa 1. Bölüm 214, kalan 1. (3. sınıf, 100’e kadar sayıları bir basamaklı sayıya bölme; 857 ÷ 4 gibi işlemler 4. sınıf.)

Bölük

Büyük sayıları okumayı kolaylaştıran üçlü basamak grupları: sağdan sola birler bölüğü, binler bölüğü, milyonlar bölüğü. Sayılar bölük bölük okunur ve beş ve daha fazla basamaklı sayılarda bölükler arasında küçük bir boşluk bırakılır. Örnek: 245 380 sayısında binler bölüğünde 245, birler bölüğünde 380 vardır: “iki yüz kırk beş bin üç yüz seksen”. (4. sınıf.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Bölüm

Bölme işleminin sonucu. Dikkat: matematikte “bölüm” bir kitabın bölümü değil, bölmenin cevabıdır; çocuklar bazen “bölüm” ile “bölen”i karıştırır. Örnek: 20 ÷ 4 = 5 işleminde bölüm 5’tir. (3. sınıf.)

Bölünebilme kuralları

Bir sayının başka bir sayıya kalansız bölünüp bölünmediğini, bölmeyi yapmadan anlamaya yarayan kısa yollar. 2’ye: birler basamağı çift. 5’e: birler basamağı 0 ya da 5. 10’a: birler basamağı 0. 3’e: rakamların toplamı 3’e bölünüyor. 9’a: rakamların toplamı 9’a bölünüyor. 4’e: son iki basamağın oluşturduğu sayı 4’e bölünüyor. 6’ya: sayı hem 2’ye hem 3’e bölünüyor. Örnek: 312’nin rakamları toplamı 3 + 1 + 2 = 6, yani 312 3’e bölünür ama 9’a bölünmez; son iki basamağı 12 olduğu için 4’e de bölünür; çift olduğu ve 3’e bölündüğü için 6’ya da bölünür (312 ÷ 6 = 52). (6. sınıf.)

Bölünen

Bölme işleminde paylaştırılan ya da gruplara ayrılan sayı. Örnek: 20 ÷ 4 = 5 işleminde bölünen 20, bölen 4, bölüm 5’tir. Kalanlı bölmenin sağlaması bölünenle yapılır: bölünen = bölen × bölüm + kalan. (3. sınıf.)

Buçuk

“Yarım” anlamına gelir ve bir tam sayıdan sonra kullanılır. Saatte de yelkovan 6’yı gösterdiğinde, yani saat başını yarım saat geçince “buçuk” denir. Örnek: “iki buçuk ekmek” 2 ekmek ve bir yarım ekmek demektir; 15.30 “üç buçuk” diye söylenir. Öğle ve gece 12.30’a ise “saat yarım” denir. (2. sınıf.)

Bütün

Parçalara ayrılmadan önceki tam şey: bir elma, bir pide, bir şerit, bir grup nesne. Kesirlerde her şey bu bütüne göre düşünülür. Örnek: 2 yarım 1 bütün eder, 4 çeyrek de 1 bütün eder. (2. sınıf, yarım ve çeyrek ile birlikte; anasınıfında “yarım” ve “tam” sözcükleri.)

Büyüktür ve küçüktür (> ve <)

İki sayıyı karşılaştırırken kullanılan işaretler. > “büyüktür”, < “küçüktür” diye okunur. İşaretin açık ağzı her zaman büyük sayıya bakar; bazı çocuklar bunu “timsah büyük sayıyı yemek ister” diye hatırlar. Örnek: 45 > 38 (“kırk beş, otuz sekizden büyüktür”), 12 < 21 (“on iki, yirmi birden küçüktür”). (Karşılaştırma 1. sınıfta “çok, daha çok, az, daha az” sözcükleriyle başlar; işaretler ilkokul boyunca kullanılır.)

C

Cebirsel ifade

İçinde bilinmeyen bir sayının yerini tutan bir harf bulunan ifade. Harfe hangi sayı verilirse ifadenin değeri ona göre değişir. Örnek: Elif’in k tane bilyesi var ve 4 bilye daha alıyor; şimdi k + 4 bilyesi olur. k = 6 ise Elif’in 6 + 4 = 10 bilyesi vardır. (6. sınıf; harf kullanmadan bilinmeyeni bulma, “8 + □ = 15 − 3” gibi, ilkokulda başlar.) Örüntüler ve cebir hakkında daha fazlası.

Cetvel

Uzunluk ölçmeye ve düz çizgi çizmeye yarayan, üzerinde santimetre ve milimetre çizgileri olan araç. Ölçerken cismin ucu cetvelin 0 çizgisine konur, cetvelin kenarına değil. Örnek: 0’dan başlayarak ölçülen bir kalem 14 cm çizgisinde bitiyorsa 14 cm uzunluğundadır. (2. sınıf; 5. sınıfta pergel ve gönye ile çizimlerde.)

Ç

Çap ve yarıçap

Yarıçap, çemberin merkezinden çember üzerindeki bir noktaya uzanan doğru parçasıdır. Çap ise merkezden geçerek çemberin bir ucundan öbür ucuna uzanır; uzunluğu yarıçapın iki katıdır. Örnek: yarıçapı 5 cm olan bir çemberin çapı 10 cm’dir. (Ortaokulda çemberle birlikte; çap ile çemberin uzunluğu arasındaki ilişki 6. sınıf. Bkz. pi sayısı.)

Çarpan

Çarpma işleminde birbiriyle çarpılan sayıların her biri. 6. sınıfta “bir sayının çarpanları” da öğrenilir: çarpımı o sayıyı veren sayılar. Örnek: 4 × 6 = 24 işleminde 4 ve 6 çarpandır. 12’nin çarpanları 1, 2, 3, 4, 6 ve 12’dir, çünkü 1 × 12, 2 × 6 ve 3 × 4’ün hepsi 12 eder. (3. sınıf; bir sayının çarpanları 6. sınıf.)

Çarpım

Çarpma işleminin sonucu. Örnek: 4 × 6 = 24 işleminde çarpım 24’tür. (3. sınıf.)

Çarpım tablosu

1’den 10’a kadar sayıların birbiriyle çarpımlarının listesi. Çocuklar onu tablo tablo öğrenir (“5’ler çarpım tablosu”) ve yüksek sesle söyler: “yedi kere sekiz, elli altı”. Ezberlemeden önce ritmik sayma ve tekrarlı toplamayla anlamlandırılır. Ulusal bir çarpım tablosu sınavı yoktur. Örnek: 7 × 8 = 56 hem 7’ler hem 8’ler çarpım tablosunda yer alır. (2. sınıfta 5’e kadar; 3. sınıfta 10 × 10’a kadar.) Çarpım tablosu çalışma fikirleri.

Çarpma

Eşit grupları bir araya getirmenin kısa yolu: aynı sayıyı tekrar tekrar toplamak. İşareti ×’dır ve “çarpı” ya da “kere” diye okunur. Çarpanların yeri değişse de sonuç değişmez. Örnek: 4 tabakta 3’er simit varsa 3 + 3 + 3 + 3 = 12; bunu kısaca 4 × 3 = 12 diye yazarız. 3 × 4 de 12’dir. (2. sınıf.) Çarpma ve bölme hakkında daha fazlası.

Çember ve daire

İkisi sık karıştırılır. Çember, merkezden eşit uzaklıktaki noktaların oluşturduğu kapalı, yuvarlak çizgidir; yalnızca kenardır. Daire ise çember ile içindeki bölgenin tamamıdır. Örnek: bir bilezik ya da jimnastik çemberi çembere, bir bozuk para ya da pizza daireye benzer. (Çember 1. sınıf; daire 3. sınıfta simetriyle birlikte.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

Çetele

Sayarken her şey için bir çizgi çizerek tutulan kayıt. Dört çizgi yan yana çizilir, beşinci çizgi onların üzerinden çapraz geçer; böylece 5’li gruplar oluşur ve saymak kolaylaşır. Örnek: iki tane 5’li grup ve 3 çizgi daha 13 eder. (1. sınıf.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Çevre uzunluğu

Bir şeklin etrafındaki bütün kenarların uzunluklarının toplamı; şeklin çevresini bir kez dolaşınca alınan yol. Örnek: kenarları 5 cm ve 3 cm olan bir dikdörtgenin çevre uzunluğu 5 + 3 + 5 + 3 = 16 cm’dir. (3. sınıf, tahmin edip ölçerek; karenin ve dikdörtgenin çevresi 4. sınıf; 5. sınıfta alanla birlikte.) Ölçme hakkında daha fazlası.

Çeyrek

Bir bütünün 4 eş parçasından biri, yani dörtte bir (¼). Saatte de kullanılır: “çeyrek geçiyor” 15 dakika geçmek, “çeyrek var” 15 dakika kalmak demektir. Örnek: 4 çeyrek 1 bütün eder; 25 kuruş 1 liranın çeyreğidir, bu yüzden 4 tane 25 kuruş 1 TL eder. 15.15 “saat üçü çeyrek geçiyor”, 15.45 “saat dörde çeyrek var” diye söylenir. (2. sınıf.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Çıkan

Çıkarma işleminde eksilenden çıkarılan sayı. Örnek: 9 − 4 = 5 işleminde eksilen 9, çıkan 4, fark 5’tir. (1. sınıf.)

Çıkarma

Bir çokluktan bir kısmını ayırıp ne kaldığını bulma, ya da iki çokluk arasındaki farkı bulma işlemi. İşareti −’dir ve “eksi” diye okunur. Çıkarma, toplamanın tersidir. Örnek: 9 kuştan 4’ü uçarsa 9 − 4 = 5 kuş kalır. 4’ten 9’a ileri doğru saymak da (5, 6, 7, 8, 9: 5 adım) aynı sonucu verir. (1. sınıf, 20’ye kadar, onluk bozmadan.) Toplama ve çıkarma hakkında daha fazlası.

Çokgen

Doğru parçalarından oluşan kapalı düz şekil. Kenar sayısına göre adlandırılır: üçgen (3), dörtgen (4), beşgen (5), altıgen (6), sekizgen (8). Çemberin kenarı eğri olduğu için çokgen değildir. Örnek: bir trafik “dur” levhası sekizgendir, petek gözü altıgendir. (3. sınıf; çokgenler 5. sınıfta yeniden ele alınır.)

D

Daire grafiği

Bir bütünün parçalarını, bir dairenin dilimleri olarak gösteren grafik. Dilim ne kadar büyükse o grup da o kadar büyüktür. Örnek: 20 öğrencinin 10’u en çok futbolu seviyorsa, futbol dilimi dairenin yarısını kaplar. (5. sınıf.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Dakika

Zaman ölçme birimi; kısaltması “dk.”. 1 saat 60 dakika, 1 dakika 60 saniyedir. Analog saatte yelkovan kadrandaki iki sayının arasını 5 dakikada geçer. Örnek: teneffüs 10 dakika sürüyorsa ve 10.40’ta başladıysa 10.50’de biter. (2. sınıf, saat ile dakika arasındaki ilişki; saati dakikası dakikasına okumak 3. sınıf.)

Denk kesirler

Yazılışı farklı ama değeri aynı olan kesirler. Payı ve paydayı aynı sayıyla çarparak (genişletme) ya da bölerek (sadeleştirme) bulunur. Örnek: ½ = ²⁄₄ = ³⁄₆: bir pidenin yarısı, 4 dilimden 2’si ya da 6 dilimden 3’ü aynı miktardır. (5. sınıf.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Derece (°)

Açı ölçme birimi. Tam bir dönüş 360°’dir. Hava sıcaklığı da derece ile ölçülür ve “°C” diye yazılır. Örnek: dik açı 90°, doğru açı 180°’dir; tam bir tur 360°. (Açılarda 4. ve 5. sınıf.)

Deste

10 tane bir arada olan şeylerin adı. Kalem, çiçek, kâğıt gibi şeyler için kullanılır. Örnek: 1 deste kalem 10 kalemdir; 3 deste kalem 30 kalem eder. (2. sınıf, düzine ile birlikte.)

Dik açı

90°’lik açı, yani tam bir dönüşün dörtte biri. Karenin ve dikdörtgenin dört köşesi de dik açıdır. Çizimlerde dik açının köşesine küçük bir kare çizilir. Örnek: kapının kasası ile zemin, duvarla tavan dik açı yapar. Bir kâğıdı ikiye, sonra bir kez daha ikiye katlayınca elde edilen köşe, açıları sınamak için kullanılabilecek bir dik açıdır. (4. sınıf.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

Dikdörtgen

Dört köşesi de dik açı olan dörtgen. Karşılıklı kenarları birbirine eşit ve paraleldir. Kare de özel bir dikdörtgendir: dört kenarı eşit olan dikdörtgen. Örnek: bir kapı, bir defter, bir tablet ekranı dikdörtgendir. (1. sınıf; özellikleri ilerleyen sınıflarda.)

Doğal sayılar

0, 1, 2, 3, … diye sonsuza kadar giden sayılar. 1’den başlayan sayılara ise sayma sayıları denir. Kesirler ve ondalık sayılar doğal sayı değildir. Örnek: 0, 7 ve 245 doğal sayıdır; ½ ve 2,5 değildir. (Sayıları çocuklar ilkokulda öğrenir; “doğal sayı” terimi ders kitaplarında ilkokulun ilerleyen sınıflarında görülmeye başlar, ortaokulda sık kullanılır.)

Doğru ve doğru parçası

Doğru, iki yönde sonsuza kadar uzanan düz bir çizgidir; uçları yoktur. Doğru parçası, doğrunun iki nokta arasında kalan kısmıdır; iki ucu vardır ve uzunluğu ölçülebilir. Bir ucu olup diğer yönde sonsuza giden çizgiye ise ışın denir. Örnek: cetvelle iki nokta arasına çizilen çizgi bir doğru parçasıdır: AB doğru parçası 6 cm olabilir. (5. sınıf.)

Dörtgen

4 kenarı ve 4 köşesi olan çokgen. Kare, dikdörtgen, paralelkenar, eşkenar dörtgen ve yamuk birer dörtgendir. Eşkenar dörtgenin dört kenarı eşittir ama köşeleri dik açı olmak zorunda değildir. Örnek: bir baklava dilimi eşkenar dörtgene benzer; bir pencere ise dikdörtgendir. (Dörtgen adı 3. sınıf; dörtgen çeşitleri ve açıları 6. sınıf.)

Düzine

12 tane bir arada olan şeylerin adı. Yumurta, bardak, çatal bıçak gibi şeyler için kullanılır. Örnek: 1 düzine yumurta 12 yumurtadır; yarım düzine 6 eder. (2. sınıf.)

E

Eksilen

Çıkarma işleminde içinden çıkarma yapılan sayı. Örnek: 9 − 4 = 5 işleminde eksilen 9’dur. Sağlama yaparken fark ile çıkan toplanır ve eksilen bulunur: 5 + 4 = 9. (1. sınıf.)

Elde

Alt alta toplamada bir basamağın toplamı 10 ya da daha fazla olunca bir sonraki basamağa aktarılan sayı. Çocuklar onu bir sonraki basamağın üstüne küçük olarak yazar ve “1 elde” der. Çarpmada da kullanılır. Örnek: 38 + 25: 8 ile 5, 13; 3’ü yazarım, 1 elde. 3 ile 2, 5, elde 1, 6. Sonuç 63. (2. sınıf.) Toplama ve çıkarma hakkında daha fazlası.

Eldeli toplama

Basamaklardan birinin toplamı 10 ya da daha fazla olduğu için elde ile yapılan toplama. Önce onluk taban bloklarıyla gösterilir: 10 birlik bir onluk olur ve onlar basamağına geçer. Örnek: 47 + 36: 7 ile 6, 13; 3’ü yaz, 1 elde. 4 ile 3, 7, elde 1, 8. Sonuç 83. (2. sınıf, toplamı 100’ü geçmeyen; 3. sınıfta 1000’e kadar.)

Eldesiz toplama

Hiçbir basamağın toplamı 10’a ulaşmadığı için elde gerektirmeyen toplama. Alt alta (birler birlerin altına) ya da yan yana yazılır. Örnek: 12 + 5: birlerde 2 ile 5, 7; onlarda 1. Sonuç 17. (1. sınıf, toplamı 20’ye kadar.)

Eşittir ve eşit değildir (= ve ≠)

= işareti “eşittir” diye okunur ve iki yanının aynı değerde olduğunu söyler; “cevap şimdi geliyor” anlamına gelmez. Sınıfta bu, iki kefesi dengede duran bir terazi ya da tahterevalli ile anlatılır. ≠ “eşit değildir” demektir. Örnek: 5 + 3 = 8, 8 = 5 + 3 ve 4 + 4 = 5 + 3 eşitliklerinin üçü de doğrudur; 7 + 2 ≠ 10. 8 + □ = 15 − 3 eşitliğinde □ = 4’tür, çünkü iki yan da 12 olmalı. (= 1. sınıf; ≠ 4. sınıf; eşitliğin korunması 5. sınıf.) Örüntüler ve cebir hakkında daha fazlası.

F

Fark

Çıkarma işleminin sonucu; bir sayının diğerinden ne kadar büyük ya da küçük olduğu. Fark, çıkararak ya da küçük sayıdan büyük sayıya ileri doğru sayarak bulunabilir. Örnek: 12 ile 9 arasındaki fark 3’tür: 12 − 9 = 3, ya da 9’dan 10, 11, 12 diye 3 adım saymak. (1. sınıf.)

G

Genişletme

Bir kesrin payını ve paydasını aynı sayıyla çarpmak. Kesrin değeri değişmez; yalnızca daha küçük parçalarla yazılmış olur. Sadeleştirmenin tersidir. Örnek: ½ kesrini 3 ile genişletirsek payı ve paydayı 3 ile çarparız: ³⁄₆. (5. sınıf.)

Geometrik cisimler

Eni, boyu ve yüksekliği olan, yani üç boyutlu şekiller: küp, kare prizma, dikdörtgenler prizması, üçgen prizma, silindir, koni, küre ve piramit. Çevremizdeki nesnelerde bulunur. Örnek: zar küp, kibrit kutusu dikdörtgenler prizması, konserve kutusu silindir, top küre, dondurma külahı konidir. (2. sınıf; yüz, ayrıt ve köşe sayıları 3. sınıf.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

Geometrik şekiller

Kâğıt üzerine çizilebilen düz, yani iki boyutlu şekiller: üçgen, kare, dikdörtgen, çember ve diğer çokgenler. Örnek: bir pencere dikdörtgen, bir yol işareti üçgen olabilir. 1. sınıfta çocuklar bu şekilleri binalarda ve eşyalarda arar, köşe ve kenar sayılarına göre gruplar. (Anasınıfında temel şekillerin adları; 1. sınıf.)

Gönye

Dik açı çizmeye ve kontrol etmeye yarayan, üçgen biçiminde bir çizim aracı. Köşelerinden biri dik açıdır. Örnek: bir kare çizerken köşelerin tam 90° olduğunu gönyeyle kontrol edebilirsiniz. (5. sınıf, pergel ve cetvel ile birlikte.)

Grafik

Verileri resim, şekil, çubuk ya da dilimlerle gösteren çizim. Okulda sırasıyla nesne grafiği, şekil grafiği, sütun grafiği, nokta grafiği ve daire grafiği öğrenilir. Bir grafiği okurken önce başlığına ve neyin sayıldığına bakılır. Örnek: “Sınıfımızın en sevdiği meyveler” başlıklı bir grafikte her sütun bir meyveyi, sütunun yüksekliği de o meyveyi seçen öğrenci sayısını gösterir. (1. sınıftan itibaren.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Gram (g)

Hafif şeylerin kütlesini ölçmede kullanılan birim. 1000 gram 1 kilogramdır. Örnek: bir ataş yaklaşık 1 g gelir. Yarım kilo 500 g, çeyrek kilo 250 g’dır; 10 tane 100 gramlık paket 1 kilogram eder. (2. sınıf; yarım ve çeyrek kiloyu gram olarak yazmak 4. sınıf.) Ölçme hakkında daha fazlası.

H

Hane

Günlük dilde “basamak” yerine kullanılan sözcük: “üç haneli sayı”, “dört haneli şifre” gibi. Okulda ise basamak denir: “üç basamaklı sayı”, “birler basamağı”. Örnek: 507 için evde “üç haneli” diyebilirsiniz, ama çocuğunuzun ödevinde “üç basamaklı sayı” yazar. (Okulda kullanılmaz; basamak 2. sınıf.)

I

Işın

Bir noktadan başlayıp tek yönde sonsuza kadar uzanan düz çizgi. Bir başlangıç noktası vardır, bitiş noktası yoktur. Açının iki kolu da birer ışın olarak düşünülür. Örnek: bir el fenerinden çıkan ışık, bir ışın gibi bir noktadan başlar ve tek yöne gider. (5. sınıf, doğru ve doğru parçası ile birlikte.)

İ

İki katı ve yarısı

Bir sayının iki katı, o sayının kendisiyle toplanması, yani 2 ile çarpılmasıdır. Yarısı ise sayıyı 2 eş parçaya bölmektir. Biri diğerinin tersidir. Örnek: 7’nin iki katı 14’tür; 14’ün yarısı 7’dir. 7 + 8 gibi bir toplamı “7 + 7 = 14, bir fazlası 15” diye iki katlarla zihinden bulmak çok işe yarar. (İkiye katlamayı çocuklar zihinden toplamada erkenden kullanır; “kat” sözcüğü 3. sınıfta gelir.) Zihinden işlem hakkında daha fazlası.

İşlem

Toplama, çıkarma, çarpma ve bölmenin genel adı. Okulda “işlem” çoğu zaman bir hesabın yazılı hâlidir: “toplama işlemi”, “bölme işlemi”, “işlemi alt alta yap”. Örnek: 48 + 26 bir toplama işlemidir; sonucu 74. (Her sınıfta.)

İşlem önceliği

Birden fazla işlem içeren bir ifadede işlemlerin hangi sırayla yapılacağını belirleyen kural: önce parantez içi, sonra çarpma ve bölme (soldan sağa), en son toplama ve çıkarma (soldan sağa). Örnek: 3 + 4 × 2 = 3 + 8 = 11 olur, 14 değil. Parantez sırayı değiştirir: (3 + 4) × 2 = 7 × 2 = 14. (5. sınıf; üç sayıyı toplarken parantez kullanmak 3. sınıf.) Örüntüler ve cebir hakkında daha fazlası.

K

Kalan

Bölme işleminde, bölünen tam olarak bölünemediğinde artan sayı. Kalan her zaman bölenden küçüktür; değilse bölüm bir artırılabilir demektir. Örnek: 17 simidi 5’er 5’er tabaklara koyarsak 3 tabak dolar, 2 simit artar: 17 ÷ 5 = 3, kalan 2. Sağlaması: 5 × 3 + 2 = 17. (3. sınıf, kalanlı ve kalansız bölme.) Çarpma ve bölme hakkında daha fazlası.

Kare

Dört kenarı eşit ve dört köşesi de dik açı olan dörtgen. Döndürülse ya da büyütülse de kare olmaya devam eder. Örnek: satranç tahtasındaki her bölme bir karedir. Bir kare köşesinin üstüne çevrilince bazı çocuklar ona “baklava” der, ama hâlâ karedir. (1. sınıf; 2. sınıfta şeklin döndürülünce de özelliklerini koruduğu.)

Kat

İki anlamda kullanılır. “3 katı” bir şeyin 3 tanesi, yani 3 ile çarpılmasıdır. “4’ün katları” ise 4’ün çarpım tablosundaki sayılardır: 4, 8, 12, 16… Günlük dilde binanın katı da aynı sözcükle söylendiği için çocuklar ilk başta şaşırabilir. Örnek: Kerem’in 5 bilyesi var, Defne’nin bilyeleri onunkinin 3 katı: 3 × 5 = 15 bilye. (3. sınıf; bir sayının katları 6. sınıf.)

Kesir

Eş parçalara bölünmüş bir bütünün bir ya da birkaç parçasını gösteren sayı. Kesir çizgisinin altındaki sayı payda, üstündeki sayı paydır. Okunurken önce payda söylenir: ¾ “dörtte üç”. Bazen “3 bölü 4” diye de okunur. Örnek: bir börek tepsisi 4 eş dilime kesilip 3’ü yenirse, böreğin ¾’ü yenmiştir. (2. sınıfta yarım ve çeyrek, henüz yazılmadan; kesrin yazılışı 3. sınıf.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Kilogram (kg)

Kütle ölçme birimi; günlük dilde “kilo”. 1 kilogram 1000 gramdır. Örnek: pazarda 1 kg domates alırken tartının 1 kg’ı göstermesi beklenir; 2 kg elma 2000 g’dır. (2. sınıf.) Ölçme hakkında daha fazlası.

Kilometre (km)

Uzun mesafeleri ölçmede kullanılan uzunluk birimi. 1 kilometre 1000 metredir. Örnek: 400 metrelik bir atletizm pistinde iki buçuk tur koşan biri 1 km koşmuş olur. Yol tabelalarındaki mesafeler de kilometre ile yazılır. (3. sınıf.)

Koni

Daire biçiminde düz bir tabanı ve bu tabandan bir tepe noktasına doğru daralan eğri bir yüzeyi olan geometrik cisim. Örnek: dondurma külahı, trafik konisi ve doğum günü şapkası koniye benzer. (2. sınıf.)

Kök-yaprak gösterimi

Sayıları onlar basamağına (kök) ve birler basamağına (yaprak) ayırarak düzenleyen bir veri gösterimi. Hem sayılar okunabilir hem de verinin nasıl dağıldığı görülür. Örnek: 23, 27, 31, 35, 35 ve 42 sayıları şöyle yazılır: “2 | 3 7”, “3 | 1 5 5”, “4 | 2”. (6. sınıf.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Köşe

Düz bir şekilde iki kenarın, bir cisimde ise ayrıtların birleştiği nokta. Örnek: bir üçgenin 3 köşesi, bir karenin 4 köşesi, bir küpün 8 köşesi vardır. (Şekillerde anasınıfı ve 1. sınıf; cisimlerde 3. sınıf.)

Kuruş

Türk lirasının alt birimi: 100 kuruş 1 liradır. Kuruşluk madenî paralar 1, 5, 10, 25 ve 50 kuruştur; 1 kuruş artık pek görülmez. Fiyatlar bugün çoğunlukla tam lira olsa da kuruş, yarım ve çeyrek kavramlarını öğrenmek için okulda önemlidir. Örnek: 2 tane 50 kuruş 1 TL eder; 4 tane 25 kuruş da 1 TL eder. 3,50 TL “üç lira elli kuruş” diye okunur. (2. sınıf.) Para hakkında daha fazlası.

Küp

6 eş kare yüzü, 12 ayrıtı ve 8 köşesi olan geometrik cisim. Örnek: bir oyun zarı ya da bir şeker küpü. (2. sınıf; 4. sınıfta küpün açınımı.)

Küre

Tamamen yuvarlak, tek ve eğri bir yüzeyi olan geometrik cisim. Yüzeyindeki her nokta merkeze aynı uzaklıktadır; ayrıtı ve köşesi yoktur. Örnek: bir futbol topu, bir misket ya da bir portakal küreye benzer. (2. sınıf.)

L

Litre (L)

Sıvıların miktarını ölçmede kullanılan birim. 1 litre 1000 mililitredir. Örnek: 1 litrelik bir şişeyi 2 tane yarım litrelik şişe doldurur. Bir çay bardağı yaklaşık 100 mL alır, yani 1 litreyle yaklaşık 10 bardak çay doldurulur. (2. sınıfta standart olmayan kaplarla; litre ve yarım litre 3. sınıf; mililitre 4. sınıf.) Ölçme hakkında daha fazlası.

M

Metre (m)

Uzunluk ölçmede temel birim. 1 metre 100 santimetredir. Örnek: bir yetişkinin büyük bir adımı aşağı yukarı 1 metredir. Sınıfın uzunluğunu adımlarla tahmin edip sonra şerit metreyle ölçmek güzel bir etkinliktir. (2. sınıf.) Ölçme hakkında daha fazlası.

Miligram (mg)

Çok hafif şeylerin kütlesini ölçmede kullanılan birim. 1 gram 1000 miligramdır. Örnek: ilaç kutularında “500 mg” yazıyorsa her tablette yarım gram etken madde vardır. (4. sınıf.)

Mililitre (mL)

Küçük sıvı miktarlarını ölçmede kullanılan birim. 1000 mililitre 1 litredir. Örnek: bir şurup kaşığı genellikle 5 mL’dir; yarım litre 500 mL’dir. (4. sınıf.)

Milimetre (mm)

Çok kısa uzunlukları ölçmede kullanılan birim. 10 milimetre 1 santimetredir. Örnek: cetveldeki en küçük aralıklar milimetredir; 1 cm’nin içinde 10 tane vardır. 4 cm 5 mm = 45 mm. (3. sınıf.)

Milyon ve milyar

Milyon bin tane bin, yani 1 000 000’dur (6 sıfır). Milyar bin tane milyon, yani 1 000 000 000’dır (9 sıfır). Bölükler sayesinde okunması kolaylaşır. Örnek: 3 250 000 “üç milyon iki yüz elli bin” diye okunur. (5. sınıf; 4. sınıfta altı basamaklı sayılara kadar.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Muhakeme (matematiksel muhakeme)

Bir cevabın neden doğru olduğunu düşünmek ve açıklamak; akıl yürütmek. Programın matematik becerilerinden biridir: çocuktan yalnızca sonucu bulması değil, nasıl düşündüğünü anlatması da beklenir. Örnek: “7 + 8 = 15, çünkü 7 + 7 = 14 ve 8, 7’den bir fazla.” Ya da “İki tek sayının toplamı neden hep çifttir?” sorusunu tartışmak. (Her sınıfta.) Muhakeme ve problem çözme.

N

Nesne grafiği

Gerçek nesnelerin sıralar hâlinde dizilmesiyle oluşturulan grafik. Çocukların veriyi ilk kez gözle görerek karşılaştırdığı grafiktir. Örnek: öğrenciler en sevdikleri meyvenin sırasına birer küp koyar; en uzun sıra en çok sevilen meyveyi gösterir. (1. sınıf.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Nokta grafiği

Her verinin bir sayı doğrusu üzerinde bir noktayla gösterildiği grafik. Aynı değer tekrar ettikçe noktalar üst üste dizilir. Örnek: sınıftaki öğrencilerin kardeş sayıları: 1’in üstünde 9 nokta, 2’nin üstünde 5 nokta varsa 9 öğrencinin 1, 5 öğrencinin 2 kardeşi vardır. (5. sınıf; ardından sütun grafiğine geçilir.)

O

Olasılık

Bir olayın gerçekleşmesinin ne kadar olası olduğu. Önce sözcüklerle anlatılır: imkânsız, olabilir, kesin. 5. sınıfta 0’dan (imkânsız) 1’e (kesin) uzanan bir olasılık ölçeği üzerinde gösterilir. Örnek: bir zar atınca 7 gelmesi imkânsızdır, 1 ile 6 arasında bir sayı gelmesi kesindir, 6 gelmesi ise olabilir. (Anasınıfında mümkün olan ve olmayan durumlar; olasılık ölçeği 5. sınıf.)

Ondalık gösterim

Kesirleri, özellikle paydası 10, 100 veya 1000 olanları, virgül kullanarak yazmak. Virgülün solunda tam kısım, sağında ondalık kısım vardır: onda birler, yüzde birler… Okulda “iki tam onda beş” diye okunur, günlük dilde “iki virgül beş” de denir. Örnek: ⁷⁄₁₀ = 0,7 (“sıfır tam onda yedi”). 2,45 sayısında 2 tam, 4 onda bir ve 5 yüzde bir vardır; “iki tam yüzde kırk beş” diye okunur. (5. sınıf; ondalık gösterimle işlemler 6. sınıf.) Ondalık sayılar ve yüzdeler hakkında daha fazlası.

Onluğa tamamlama (10’a tamamlama)

Toplamı 10 eden sayı ikililerini bilmek ve bunları toplamada kullanmak: 1 ile 9, 2 ile 8, 3 ile 7, 4 ile 6, 5 ile 5 (ve 0 ile 10). Programın 1. sınıftaki temel stratejisidir ve zihinden işlemin dayanağıdır. Örnek: 8 + 5 için önce 8’i 10’a tamamlarız: 8 + 2 = 10; 5’ten 3 kalır: 10 + 3 = 13. (1. sınıf.) 10’a ve 20’ye tamamlama rehberi.

Onluk bozma

Alt alta çıkarmada üstteki rakam alttakinden küçükse, bir üst basamaktan bir onluğun 10 birliğe “bozulması”. Üstteki rakamın üstü çizilir ve yeni değeri küçük olarak yazılır. Örnek: 52 − 27: 2’den 7 çıkmaz, onlar basamağından bir onluk bozarız: 12 − 7 = 5. Onlarda 4 kaldı: 4 − 2 = 2. Sonuç 25. (2. sınıf; 1. sınıfta yalnızca onluk bozma gerektirmeyen çıkarmalar.) Toplama ve çıkarma hakkında daha fazlası.

Onluk taban blokları

Basamak değerini göstermek için kullanılan bloklar: küçük birim küpler birlikleri, 10 küplük çubuklar onlukları, 10 çubukluk plakalar yüzlükleri gösterir. Örnek: 243 sayısı 2 yüzlük plaka, 4 onluk çubuk ve 3 birim küp ile gösterilir. (İlkokulun ilk yıllarından itibaren.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Ortak bölen

İki ya da daha fazla sayının her birini kalansız bölen sayı. Anne babaların kendi okul yıllarından hatırladığı EBOB (en büyük ortak bölen) adı 6. sınıf programında yer almaz; ortaokulun ilerleyen yıllarında gelir. Örnek: 12’nin bölenleri 1, 2, 3, 4, 6, 12; 18’in bölenleri 1, 2, 3, 6, 9, 18’dir. Ortak bölenleri 1, 2, 3 ve 6’dır. 12 kalem ile 18 silgiyi hiç artmadan eşit gruplara ayırmak isteyen biri 2, 3 ya da 6 grup yapabilir. (6. sınıf.)

Ortak kat

İki ya da daha fazla sayının her birinin katı olan sayı. EKOK (en küçük ortak kat) adı 6. sınıf programında yer almaz; ortaokulun ilerleyen yıllarında gelir. Örnek: 4’ün katları 4, 8, 12, 16, 20, 24…; 6’nın katları 6, 12, 18, 24… 12 ve 24, 4 ile 6’nın ortak katlarıdır. Bardaklar 4’erli, tabaklar 6’şarlı paketlerle satılıyorsa, eşit sayıda bardak ve tabak almak için 12, 24 gibi bir sayı seçmek gerekir: 12 için 3 paket bardak ve 2 paket tabak. (6. sınıf.)

Ortanca

Bir veri grubundaki sayılar küçükten büyüğe sıralandığında tam ortada kalan değer. Sayı adedi çiftse ortadaki iki sayının ortalaması alınır. Örnek: 3, 9, 5 sıralanınca 3, 5, 9 olur; ortanca 5’tir. 2, 4, 6, 10 için ortanca (4 + 6) ÷ 2 = 5’tir. (6. sınıf.)

Ö

Önceki ve sonraki sayı

Bir sayıdan hemen önce ve hemen sonra gelen sayılar. Önceki sayı 1 eksiği, sonraki sayı 1 fazlasıdır. Örnek: 40’tan önceki sayı 39, sonraki sayı 41’dir. (Anasınıfında 10’a kadar; 1. sınıfta 20’ye kadar ve daha ötesi.)

Örüntü

Belli bir kurala göre tekrar eden ya da düzenli olarak artan veya azalan sayı, şekil veya nesne dizisi. Çocuklardan kuralı bulmaları ve örüntüyü devam ettirmeleri istenir. Örnek: 2, 4, 6, 8… artan bir örüntüdür, kuralı “2 ekle”; bir sonraki sayı 10. 50, 45, 40… azalan bir örüntüdür, kuralı “5 çıkar”. Kırmızı, mavi, mavi, kırmızı, mavi, mavi… ise tekrarlayan bir örüntüdür. (1. sınıf; anasınıfında da sık yapılır.) Örüntüler ve cebir hakkında daha fazlası.

P

Para üstü

Bir şeyin fiyatından fazla para verdiğinizde geri aldığınız para. Çıkarmayla ya da fiyattan verilen paraya ileri doğru sayarak bulunur. Örnek: 45 TL’lik bir defter için 100 TL verirseniz 55 TL para üstü alırsınız: 100 − 45 = 55. Kasiyer gibi saymak da olur: 45’ten 50’ye 5, 50’den 100’e 50, toplam 55. (Alışveriş canlandırmaları 1. sınıftan; lira ve kuruş hesapları 2. sınıf.) Para hakkında daha fazlası.

Paralel doğrular

Aynı düzlemde olan ve ne kadar uzatılırsa uzatılsın hiç kesişmeyen doğrular. Aralarındaki uzaklık hep aynıdır. Örnek: tren rayları, defterin çizgileri, bir merdivenin basamakları. (5. sınıf; paralel iki doğru ve onları kesen bir doğrunun oluşturduğu açılar 6. sınıf.)

Paralelkenar

Karşılıklı kenarları birbirine paralel ve eşit olan dörtgen. Kare, dikdörtgen ve eşkenar dörtgen de birer paralelkenardır. Alanı, taban ile yüksekliğin çarpımıdır. Örnek: tabanı 6 cm, yüksekliği 4 cm olan bir paralelkenarın alanı 6 × 4 = 24 cm²’dir. (6. sınıf.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

Parça-bütün ilişkisi

Bir sayının (bütün) iki ya da daha fazla parçaya ayrılabileceği ve parçaların birleşince yine o sayıyı verdiği fikri. Toplama ile çıkarmanın birbirine bağlı olduğunu görmenin temelidir. 1. sınıfta “sayıları ayırma ve birleştirme” olarak çalışılır. Örnek: 10 bütünü 6 ve 4 parçalarına ayrılabilir: 6 + 4 = 10, 10 − 4 = 6, 10 − 6 = 4. (1. sınıf.)

Pay

Kesir çizgisinin üstündeki sayı. Bütünün eş parçalarından kaçının alındığını söyler. Örnek: ¾’te pay 3’tür: 4 eş parçadan 3’ü alınmış. (3. sınıf.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Payda

Kesir çizgisinin altındaki sayı. Bütünün kaç eş parçaya bölündüğünü söyler. Kesir okunurken önce payda söylenir: ¾ “dörtte üç”. Örnek: ¾’te payda 4’tür: bütün 4 eş parçaya bölünmüş. (3. sınıf.)

Pergel

Çember çizmeye ve uzunlukları bir yerden başka bir yere aktarmaya yarayan, iki kollu bir çizim aracı. Kollardan birinin ucu sivri, diğerinde kalem vardır. Örnek: pergelin kollarını 3 cm açıp sivri ucu kâğıda sabitleyerek döndürürseniz yarıçapı 3 cm olan bir çember çizersiniz. (5. sınıf.)

Pi sayısı (π)

Her çemberin uzunluğunun çapına bölümü aynı sayıdır: yaklaşık 3,14. Bu sayıya pi denir ve π diye yazılır. Yani bir çemberin uzunluğu, çapının 3 katından biraz fazladır. Örnek: çapı 20 cm olan bir tabağın kenarı yaklaşık 20 × 3,14 = 62,8 cm, yani 63 cm kadardır. Bunu bir iple ölçüp görmek mümkündür. (6. sınıf.)

Piramit

Tabanı bir çokgen olan ve yan yüzleri üçgen biçiminde, bir tepe noktasında birleşen geometrik cisim. Adını tabanından alır. Örnek: kare piramidin 5 yüzü (1 kare, 4 üçgen), 8 ayrıtı ve 5 köşesi vardır. Mısır piramitleri kare piramide benzer. (2. sınıf; yüz, ayrıt ve köşe sayıları 3. sınıf.)

Prizma

Birbirine eş ve paralel iki tabanı olan, yan yüzleri dikdörtgen olan geometrik cisim. Adını tabanından alır: kare prizma, dikdörtgenler prizması, üçgen prizma. Örnek: bir ayakkabı kutusu dikdörtgenler prizmasıdır; 6 yüzü, 12 ayrıtı ve 8 köşesi vardır. Bir çadır ise üçgen prizmaya benzer: 5 yüzü, 9 ayrıtı ve 6 köşesi vardır. (2. sınıf; yüz, ayrıt ve köşe sayıları 3. sınıf.)

Problem

Matematik derslerinde günlük bir durumu anlatan ve çözümü için işlem gerektiren soru. Okulda çoğu zaman “Verilenler”, “İstenen” ve “Çözüm” diye üç bölümde yazılır. Çocuklardan kendi problemlerini kurmaları da istenir (“problem kurma”). Örnek: “Ayşe’nin 15 çıkartması vardı, 6’sını kardeşine verdi. Kaç çıkartması kaldı?” Verilenler: 15 çıkartma, 6’sı verildi. İstenen: kalan çıkartma. Çözüm: 15 − 6 = 9. (1. sınıfta tek adımlı problemler; 2. sınıfta iki, 3. sınıfta üç adıma kadar.)

R

Rakam ve sayı

Okulda özenle ayrılan iki sözcük. Rakam, sayıları yazmak için kullandığımız on işaretten biridir: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Sayı ise rakamlarla yazılan miktardır; tek basamaklı da olabilir, çok basamaklı da. Örnek: 507 bir sayıdır; rakamları 5, 0 ve 7’dir. “En büyük iki basamaklı sayı” 99’dur, ama “en büyük rakam” 9’dur. (1. sınıf.)

Ritmik sayma

Belli bir sayı aralığıyla, ileriye ya da geriye doğru düzenli saymak: birer, ikişer, üçer, dörder, beşer, onar. Çarpım tablosunun temelidir. Örnek: beşer ritmik sayma: 5, 10, 15, 20, 25… 20’den ikişer geriye: 20, 18, 16, 14… (1. sınıfta 100’e kadar birer, beşer, onar ileriye; 2. sınıfta yüzlük tabloda ikişer, üçer, dörder.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Romen rakamları

Eski Romalıların kullandığı ve harflere benzeyen rakamlar: I (1), V (5), X (10). Küçük rakam büyükten sonra gelirse eklenir, önce gelirse çıkarılır. Bugün saat kadranlarında, kitap bölümlerinde ve yüzyılları yazarken görülür. Örnek: VI = 6, IV = 4, IX = 9, XII = 12, XIX = 19, XXIV = 24. Bazı saatlerde 4, IV yerine IIII diye yazılır. (3. sınıf, saat kadranları üzerinden 1’den 24’e kadar.)

S

Saat (analog ve dijital)

Analog saatte akrep ve yelkovan rakamlı bir kadranın üzerinde döner; dijital saat zamanı rakamlarla gösterir. Türkçede 3.15 “saat üçü çeyrek geçiyor”, 3.30 “saat üç buçuk”, 3.45 “saat dörde çeyrek var”, 3.10 “üçü on geçiyor”, 3.50 “dörde on var” diye söylenir. Yazıda saat ile dakikanın arasına nokta konur (15.30), dijital ekranlarda iki nokta görülür (15:30). Örnek: öğleden sonra 3.30, 24 saat düzeninde 15.30’dur ve “on beş otuz” diye okunur. (2. sınıfta tam, yarım ve çeyrek saatler ile dijital saat; 3. sınıfta dakikası dakikasına ve günün 24 saati.) Saat okuma hakkında daha fazlası.

Sadeleştirme

Bir kesrin payını ve paydasını aynı sayıya bölerek daha küçük sayılarla yazmak. Kesrin değeri değişmez. Genişletmenin tersidir. Örnek: ⁶⁄₈ kesrinin payını ve paydasını 2’ye bölersek ¾ olur: 8 dilimlik bir pizzanın 6 dilimi, 4 dilimlik bir pizzanın 3 dilimi kadardır. (5. sınıf.)

Sağlama

Bir işlemin sonucunun doğru olup olmadığını, ters işlemle kontrol etmek. Toplama çıkarmayla, çıkarma toplamayla, çarpma bölmeyle, bölme çarpmayla sağlanır. Örnek: 532 − 178 = 354 işleminin sağlaması: 354 + 178 = 532. 17 ÷ 5 = 3, kalan 2 işleminin sağlaması: 5 × 3 + 2 = 17. (Toplama ve çıkarmada ilkokulun ilk yıllarından; çarpma ve bölmede 3. sınıf.)

Saniye

Kısa süreleri ölçmede kullanılan zaman birimi; kısaltması “sn.”. 60 saniye 1 dakikadır. Örnek: “bin bir, bin iki, bin üç” diye sakin sakin saymak aşağı yukarı üç saniye sürer. 3 dakika 180 saniyedir. (3. sınıf.)

Santimetre (cm)

Kısa uzunlukları ölçmede kullanılan birim. 100 santimetre 1 metre, 1 santimetre 10 milimetredir. Örnek: serçe parmağınızın tırnağı yaklaşık 1 cm genişliğindedir; okul cetvelleri çoğu zaman 30 cm’dir. (2. sınıf.) Ölçme hakkında daha fazlası.

Sayı değeri

Bir rakamın, sayının neresinde olursa olsun kendi değeri. Basamak değeri ile karıştırılmaması için okulda ikisi yan yana öğretilir. Örnek: 352’de 3’ün sayı değeri 3, basamak değeri 300’dür. (Basamak değeri ile birlikte, 2. sınıftan itibaren.)

Sayı doğrusu

Üzerinde sayıların eşit aralıklarla sıralandığı düz bir çizgi. Sayıları sıralamak, karşılaştırmak, yuvarlamak, ileri ve geri sayarak toplamak ve çıkarmak için kullanılır. Daha sonra kesirler ve ondalık sayılar da sayı doğrusuna yerleştirilir. Örnek: 0’dan 100’e bir sayı doğrusunda 47, 40’tan çok 50’ye yakındır; bu yüzden en yakın onluğa yuvarlanınca 50 olur. (2. sınıf; kesirler ve ondalık sayılar için 5. sınıf.)

Sıfır

Hiçbir şey olmadığını gösteren sayı. Ayrıca bir sayıda boş kalan basamağın yerini tutar. Bir sayıya 0 eklemek ya da çıkarmak onu değiştirmez; bir sayıyı 0 ile çarpınca sonuç 0 olur. Örnek: 305’teki 0, onlar basamağında hiç onluk olmadığını gösterir; 0 olmasaydı sayı 35 olurdu. 7 × 0 = 0. (1. sınıf; 0 ile çarpma 2. sınıf.)

Sıklık tablosu

Her grupta kaç tane olduğunu, yani sıklığını gösteren tablo. Çoğu zaman bir çetelenin sayılarla yazılmış hâlidir. Örnek: “Sevdiğimiz renkler” sıklık tablosunda kırmızının yanında 5, mavinin yanında 8 yazıyorsa 5 öğrenci kırmızıyı, 8 öğrenci maviyi seçmiştir. (1. sınıf.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Sıra sayısı

Bir şeyin kaçıncı olduğunu söyleyen sayı: birinci, ikinci, üçüncü… Rakamla yazılırken sonuna nokta konur. Örnek: “1.” birinci, “3.” üçüncü diye okunur; “3. sınıf” üçüncü sınıf, “23 Nisan” ise nisan ayının yirmi üçüncü günüdür. (Anasınıfı ve 1. sınıf.)

Silindir

Daire biçiminde birbirine eş iki düz yüzü ve bunları birleştiren eğri bir yüzeyi olan geometrik cisim. Örnek: bir konserve kutusu ya da tuvalet kâğıdının rulosu. (2. sınıf.)

Simetri

Bir şekil bir çizgi boyunca katlandığında iki yarısı tam olarak üst üste geliyorsa şekil simetriktir; bu çizgiye simetri doğrusu denir. Bir şeklin birden fazla simetri doğrusu olabilir. Örnek: karenin 4, dikdörtgenin 2 simetri doğrusu vardır; dairenin sayısız simetri doğrusu vardır. A, M ve T harfleri dikey bir simetri doğrusuna göre simetriktir. (Simetrik şekilleri fark etmek 2. sınıf; simetri doğruları 3. sınıf.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

Standart olmayan ölçme birimleri

Cetvel ya da tartı yerine karış, adım, ataş, kalem, bardak gibi günlük nesnelerle ölçmek. Ölçmenin ne demek olduğunu anlamanın ilk adımıdır ve çocuk, farklı birimlerle farklı sonuçlar çıktığını görünce standart birimlere neden ihtiyaç duyulduğunu kavrar. Örnek: masanın uzunluğu bir çocuğun karışıyla 9, annesinin karışıyla 6 karış gelebilir. Tariflerdeki “su bardağı” ve “yemek kaşığı” da standart olmayan ölçülerdir. (1. sınıf.)

Sütun grafiği

Miktarları farklı yükseklikteki sütunlarla gösteren ve karşılaştıran grafik. Sütunun ucunun hizasına gelen sayı, o grubun miktarını verir. Örnek: “köpek” sütunu 8’e ulaşıyorsa 8 öğrenci köpeği seçmiştir. (4. sınıf; 5. sınıfta nokta grafiğinden sonra yeniden.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Ş

Şekil grafiği

Verileri küçük resimler ya da sembollerle gösteren grafik. Her resmin kaç tanesini gösterdiği, grafiğin yanındaki açıklamada yazar. Örnek: bir şekil grafiğinde “elma” satırında 3 elma resmi varsa ve her resim 1 öğrenciyi gösteriyorsa, 3 öğrenci elmayı seçmiştir. (2. ve 3. sınıf.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Şema çizme

Bir problemi çözmeden önce verilenleri basit bir çizimle göstermek: şeritler, kutular, noktalar ya da oklar. Hangi işlemin yapılacağını görmeyi kolaylaştıran bir problem çözme stratejisidir. Bazı öğretmenler ve kitaplar bunun için “şerit model” de der. Örnek: “Ayşe’nin 15 çıkartması vardı, 6’sını verdi.” 15’i gösteren uzun bir şerit çizilir ve 6’lık bir parça ayrılır; kalan parça 15 − 6 = 9’dur. (İlkokul boyunca.) Muhakeme ve problem çözme.

T

Tahmin

Saymadan, ölçmeden ya da işlemi tam yapmadan, akla yatkın bir sonuç söylemek. Tahmin bir sonucun mantıklı olup olmadığını kontrol etmeye de yarar. Örnek: kavanozdaki fasulyeleri saymadan önce tahmin etmek; 48 + 31 için “50 + 30 = 80 civarı” demek (tam sonuç 79). (1. sınıfta 20’ye kadar nesne; 2. sınıfta 50’ye, 3. sınıfta 100’e kadar; işlem sonucunu tahmin etme 3. ve 4. sınıf.) Zihinden işlem hakkında daha fazlası.

Takvim

Günleri, haftaları ve ayları sırasıyla gösteren çizelge. Bir hafta 7 gün, bir yıl 12 aydır; Türkiye’de hafta pazartesi başlar. Aylar 28, 29, 30 ya da 31 gün çeker. Örnek: 23 Nisan bir çarşamba günüyse, bir hafta sonra 30 Nisan da çarşambadır. (2. sınıf.) Saat okuma hakkında daha fazlası.

Tam sayılı kesir

Bir tam sayı ile bir basit kesrin birlikte yazılmasıyla oluşan kesir. Bileşik kesirlere eşittir. “İki tam ikide bir” diye okunur. Örnek: 2 tam ½ = ⁵⁄₂: 2 bütün simit 4 yarım eder, 1 yarım daha 5 yarım. (4. sınıf; bileşik kesirle arasında geçiş 5. sınıf.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Tek ve çift sayılar

Çift sayılar 2’ye kalansız bölünür ve birler basamağı 0, 2, 4, 6 ya da 8’dir. Tek sayılar 2’ye bölününce 1 kalır ve birler basamağı 1, 3, 5, 7 ya da 9’dur. Örnek: 34 çift, 57 tektir. İki çift sayının toplamı çifttir; iki tek sayının toplamı da çifttir (7 + 5 = 12); bir tek ile bir çiftin toplamı tektir (7 + 4 = 11). (3. sınıf.)

Tepe değer

Bir veri grubunda en çok tekrar eden değer. Bir grubun birden fazla tepe değeri olabilir ya da hiç olmayabilir. Örnek: 3, 5, 5, 6, 8 sayılarının tepe değeri 5’tir. (6. sınıf.)

Ters işlem

Bir işlemin yaptığını geri alan işlem. Toplama ile çıkarma, çarpma ile bölme birbirinin tersidir. Örnek: 8 + 5 = 13 biliniyorsa 13 − 5 = 8 ve 13 − 8 = 5 de bilinir. 6 × 7 = 42 ise 42 ÷ 7 = 6’dır. (Toplama ve çıkarma 1. sınıf; çarpma ve bölme 2. ve 3. sınıf.)

Ton (t)

Çok ağır şeylerin kütlesini ölçmede kullanılan birim. 1 ton 1000 kilogramdır. Örnek: küçük bir otomobil 1 ton civarındadır; köprülerin girişindeki tabelalar en çok kaç tonluk araçların geçebileceğini söyler. (3. sınıf.)

Toplam ve toplanan

Toplama işleminde toplanan sayıların her birine toplanan, sonuca toplam denir. Örnek: 6 + 2 = 8 işleminde 6 ve 2 toplanan, 8 toplamdır. (1. sınıf.)

Toplama

Çoklukları bir araya getirerek hepsinin kaç tane olduğunu bulma işlemi. İşareti +’dır ve “artı” diye okunur. Toplananların yeri değişse de toplam değişmez. Örnek: 4 elma ile 3 elma 7 elma eder: 4 + 3 = 7, 3 + 4 = 7. (Anasınıfında nesnelerle; işaretle yazmak 1. sınıf.) Toplama ve çıkarma hakkında daha fazlası.

Türk lirası (TL, ₺)

Türkiye’nin parası. Kısaltması TL, simgesi ₺’dir; 1 lira 100 kuruştur. Kâğıt paralar 5, 10, 20, 50, 100 ve 200 TL’dir ve hepsinin ön yüzünde Atatürk’ün portresi vardır. Madenî paralar 1, 5, 10, 25 ve 50 kuruş ile 1 TL ve 5 TL’dir. Fiyatlar “12,50 TL” diye yazılır ve “on iki lira elli kuruş” diye okunur. Örnek: 5 tane 1 TL’lik madenî para bir 5 TL’lik kâğıt para eder; 2 tane 100 TL bir 200 TL eder. (1. sınıfta 1 TL ve kâğıt paralar; kuruş 2. sınıf; paraları birbirine çevirmek 3. sınıf.) Para hakkında daha fazlası.

U

Uzunluk ölçüleri

Uzunluğu ölçmek için kullanılan standart birimler: milimetre (mm), santimetre (cm), metre (m) ve kilometre (km). 10 mm = 1 cm, 100 cm = 1 m, 1000 m = 1 km. Bir birimi diğerine çevirirken uzunluğun kendisi değişmez. Örnek: 3 m = 300 cm; 1 m 25 cm = 125 cm. (Metre ve santimetre 2. sınıf; milimetre, kilometre ve birimleri birbirine çevirme 3. ve 4. sınıf.) Ölçme hakkında daha fazlası.

Ü

Üçgen

3 kenarı, 3 köşesi ve 3 açısı olan çokgen. Ne kadar döndürülürse döndürülsün, ne kadar büyük ya da küçük çizilirse çizilsin, üç kenarı varsa üçgendir. Örnek: bir dilim karpuz, bir yol işareti ya da bir askı üçgene benzer. (Anasınıfı ve 1. sınıf.) Geometrik şekiller hakkında daha fazlası.

Üçgen çeşitleri (eşkenar, ikizkenar, çeşitkenar)

Üçgenler kenarlarına göre adlandırılır: eşkenar üçgenin üç kenarı da eşittir, ikizkenar üçgenin iki kenarı eşittir, çeşitkenar üçgenin üç kenarı da farklı uzunluktadır. Açılarına göre adlandırma (dar açılı, dik açılı, geniş açılı üçgen) ortaokulda gelir. Örnek: kenarları 5, 5 ve 5 cm olan bir üçgen eşkenar; 6, 6 ve 4 cm olan ikizkenar; 3, 4 ve 5 cm olan çeşitkenardır. (4. sınıf.)

V

Veri

Bir soruya cevap bulmak için toplanan bilgi; çoğu zaman sayılar ya da sayımlar. Veri toplanır, düzenlenir (çetele, sıklık tablosu), gösterilir (grafik) ve yorumlanır. Örnek: okulun önünden 10 dakikada geçen arabaların renkleri ya da sınıftakilerin en sevdiği meyveler. (1. sınıf.) Veri ve grafikler hakkında daha fazlası.

Virgül

Türkiye’de ondalık sayılarda tam kısım ile ondalık kısmı ayıran işaret. Nokta kullanılmaz. Örnek: 2,5 kg “iki tam onda beş kilogram” ya da günlük dilde “iki buçuk kilo”dur; 12,50 TL “on iki lira elli kuruş”tur. (Ondalık gösterim 5. sınıf; fiyatlarda virgülü çocuklar çok daha önce görür.) Ondalık sayılar ve yüzdeler hakkında daha fazlası.

Y

Yamuk

Karşılıklı iki kenarı birbirine paralel olan dörtgen. Örnek: yandan bakıldığında ağzı tabanından geniş bir kova ya da bir saksı yamuğa benzer. (6. sınıf, dörtgen çeşitleriyle.)

Yarım

Bir bütünün 2 eş parçasından biri, yani ikide bir (½). Saatte de kullanılır: “yarım saat” 30 dakikadır. Örnek: bir simidi tam ortadan ikiye bölerseniz her parça yarım simittir; 2 yarım 1 bütün eder. Yarım kilo 500 gramdır. (Anasınıfında “yarım-tam”; 2. sınıf; ½ yazılışı 3. sınıf.) Kesirler hakkında daha fazlası.

Yuvarlama

Bir sayıyı ona en yakın onluğa, yüzlüğe ya da binliğe çevirmek. Birler basamağı 5 ya da daha büyükse yukarı, 5’ten küçükse aşağı yuvarlanır. Tahmin yapmaya yarar. Örnek: 47 en yakın onluğa 50’ye, 43 ise 40’a yuvarlanır; 45, 50’ye yuvarlanır. 362 en yakın onluğa 360’a, en yakın yüzlüğe 400’e yuvarlanır. (En yakın onluğa 2. sınıf; en yakın yüzlüğe 4. sınıf.) Sayılar ve basamak değeri hakkında daha fazlası.

Yüz (cisimlerde)

Bir geometrik cismin düz ya da eğri yüzeylerinden her biri. Örnek: bir küpün 6 kare yüzü vardır; bir silindirin 2 düz ve 1 eğri yüzü vardır. (3. sınıf, ayrıt ve köşe ile birlikte.)

Yüzde (%)

Paydası 100 olan bir kesrin başka bir yazılışı: “100’de kaç”. Türkçede yüzde işareti sayının önüne yazılır: %25, “yüzde yirmi beş” diye okunur. Örnek: %50 yarı, %25 çeyrek demektir: ²⁵⁄₁₀₀ = 0,25 = %25. 1000 TL’lik bir monta %25 indirim yapılırsa indirim 250 TL olur, mont 750 TL’ye düşer. (5. sınıf; yüzde problemleri 6. sınıf.) Ondalık sayılar ve yüzdeler hakkında daha fazlası.

Yüzlük tablo

1’den 100’e kadar sayıların 10 sıra hâlinde dizildiği tablo. Örüntüleri görmeye yardım eder: bir sıra aşağı inmek 10 eklemek, bir sıra yukarı çıkmak 10 çıkarmaktır. Örnek: 34’ten bir sıra aşağı inince 44’e, bir sıra daha inince 54’e gelirsiniz. (2. sınıf, ritmik sayma ile.)

Z

Zaman ölçüleri

Zamanı ölçmek için kullanılan birimler ve aralarındaki ilişkiler: 1 dakika = 60 saniye, 1 saat = 60 dakika, 1 gün = 24 saat, 1 hafta = 7 gün, 1 yıl = 12 ay = 365 gün (artık yılda 366). Kısaltmalar: saat “sa.”, dakika “dk.”, saniye “sn.”. Örnek: 2 saat 120 dakikadır; 3 hafta 21 gündür. Yarıyıl tatili iki hafta sürüyorsa 14 gün sürer. (Saat, gün, hafta, ay ilişkileri 2. sınıf; saniye ve dönüşümler 3. sınıf; daha büyük dönüşümler 4. sınıf.) Saat okuma hakkında daha fazlası.

Zihinden işlem

Kâğıt kalem kullanmadan, akıldan hesap yapmak. Sayıları ayırma, 10’a tamamlama, iki katını alma, yuvarlayıp düzeltme gibi stratejilerle yapılır; yazılı işlem kadar önemlidir. Örnek: 46 + 9 için 46 + 10 = 56 yapıp fazladan eklenen 1’i çıkarırız: 55. 25 × 4 için 4 tane 25’in 100 ettiğini hatırlarız. (Her sınıfta.) Zihinden işlem stratejileri.