Öğren › Konular › Saat okuma

Konu rehberi

Saat okuma

Saat okuma, bir saate bakıp saatin kaç olduğunu hem sözle (“saat üçü çeyrek geçiyor”) hem de rakamlarla (3.15 ya da öğleden sonraysa 15.15) söyleyebilmek demektir. Bir işin ne kadar sürdüğünü hesaplamak, takvimi kullanmak ve saniye, dakika, saat, gün, hafta, ay ve yılın birbirine nasıl bağlandığını bilmek de bu konunun parçasıdır.

İlkokulda öğrenilen en zorlu becerilerden biridir. Akrepli yelkovanlı saatte aynı sayılar iki ayrı iş görür; zaman da matematiğin geri kalanı gibi onar onar değil, altmışar altmışar sayılır. Üstelik konuşurken “akşam yedide” deriz, televizyonun yayın akışında ve otobüs biletinde ise “19.00” yazar. Bu yüzden saat okumanın birkaç yıla yayılması ve gerçek bir saatle bolca alıştırma gerektirmesi çok doğaldır.

Her sınıfta neler öğrenilir?

Tablo, Millî Eğitim Bakanlığının Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli matematik programına dayanıyor. Saat okuma 2. sınıfta başlar; yeni programda “Sayılar ve Nicelikler” teması içinde yer alır. 4. sınıf 2026-2027 eğitim öğretim yılında hâlâ 2018 programını izlediği için o satır 2018 programını anlatıyor.

Temel fikirler

1. İki ibre, iki görev

Kısa ibreye akrep, uzun ibreye yelkovan denir. Akrep saati, yelkovan dakikayı gösterir. Çocuklar bu iki adı sık sık karıştırır; “yelkovan uzundur, rüzgâr gibi hızlı döner; akrep kısadır, ağır ağır ilerler” demek akılda tutmaya yardımcı olur.

İşe tam saatlerle başlanır: yelkovan dimdik yukarıyı, yani 12’yi gösteriyorsa saati akrebin gösterdiği sayı söyler: “saat üç” ya da “tam üç”. Sonra buçuk gelir: yelkovan dimdik aşağıyı, 6’yı gösterir ve akrep iki sayının tam ortasında durur. Saat dört buçukta akrep 4 ile 5’in arasındadır.

Bu “tam orta” önemlidir. Akrep durmadan, yavaş yavaş ilerler; bu yüzden bir sayının tam üstünde yalnızca tam saatlerde durur.

2. Saatteki her sayı 5 dakikadır

Saatin üzerindeki sayılar aslında saatler içindir. Dakikalar için kadranın çevresinde beşer beşer sayılır: 1 sayısı 5 dakikayı, 2 sayısı 10 dakikayı, 3 sayısı 15 dakikayı gösterir ve bu, 12’deki 60’a kadar böyle sürer. 1. sınıfta öğrenilen beşer ritmik sayma ve 2. sınıfta kurulan 5’ler çarpım tablosu bu yüzden saat için çok iyi bir hazırlıktır: yelkovan 9’daysa 9 × 5 = 45 dakika geçmiştir.

Saati ortadan dikey bir çizgiyle ikiye bölün. Yelkovan sağ yarıdaysa az önce geçen saati söyleriz: üçü çeyrek geçiyor, üçü yirmi geçiyor. Sol yarıdaysa gelmekte olan saati söyleriz: 3.40’ta saat dörde 20 dakika vardır, yani dörde yirmi var; 3.45’te dörde çeyrek var, 3.35’te dörde yirmi beş var. Yelkovan tam aşağıda, 6’dayken ise üç buçuk deriz. Dikkat edin: “geçiyor” derken saat “üçü, dördü, beşi” biçimini, “var” derken “üçe, dörde, beşe” biçimini alır. 3. sınıfta çocuklar aradaki küçük çizgileri de okuyarak saati dakikası dakikasına söylemeye başlar: 3.17, “üçü on yedi geçiyor”dur.

Türkçede bir ayrım daha var: “Saat kaç?” sorusuna “üçü çeyrek geçiyor”, “dörde çeyrek var” diye; “Saat kaçta?” sorusuna ise “üçü çeyrek geçe”, “üç buçukta”, “dörde çeyrek kala” diye cevap verilir. Çocuklar iki biçimi de konuşurken zaten duyar; saati öğrenirken ikisini de kullanmalarına fırsat verin: “Servis kaçta geliyor?” “Yediyi çeyrek geçe.”

3. Analog ve dijital: aynı saatin iki söylenişi

Analog saat, akrepli yelkovanlı saattir. Dijital saat ise rakamları gösterir: önce saat, iki noktadan sonra dakika. Dijital saat her zaman geçen dakikaları gösterir, kalan dakikaları göstermez. Bu yüzden “dörde yirmi var” rakamlarla 3.40 diye yazılır, 4.20 diye değil. Çocuğunuzdan iki söylenişi de kullanmasını isteyin: “3.40, yani dörde yirmi var.”

Yazıda saat ile dakika arasına nokta konur; Türk Dil Kurumunun yazım kuralına göre “saat 15.30’da” yazılır. Dijital saatlerde, telefon ekranlarında ve tarifelerde ise saat ile dakika arasında iki nokta (:) görürsünüz. İkisi de aynı saati gösterir; çocuğunuz ders kitabında hangisini görüyorsa onu kullanabilir.

Bazı duvar saatlerinde sayıların yerinde Romen rakamları vardır. 3. sınıf programı Romen rakamlarını tam da bu yolla, saat kadranları üzerinden ve 1’den 24’e kadar öğretir. Bilinmesi gerekenler az: I bir, V beş, X ondur; küçük rakam büyüğün önündeyse çıkarılır, arkasındaysa eklenir. IV = 4, VI = 6, IX = 9, XI = 11, XII = 12, XIX = 19, XXIV = 24. Bazı saatlerde 4, IV yerine IIII diye yazılır; şaşırmayın.

4. Sabah, akşam ve 24 saatlik gün

Akrep günde iki tur atar; saat yedi kahvaltı saati de olabilir, akşam yemeği saati de. Konuşurken bunu sabah, öğleden önce, öğle, öğleden sonra, akşam ve gece sözcükleriyle netleştiririz: “sabah yedide”, “akşam yedide”. 3. sınıfta çocuklar öğleden önceyi ve öğleden sonrayı, bir günün 24 saatten oluştuğunu da öğrenir.

Okulun ders ve teneffüs çizelgesinde, televizyonun yayın akışında, vapur ve otobüs tarifelerinde ise 24 saatlik gösterim kullanılır: saymaya 12’den sonra da devam edilir. Öğleden sonraki ya da akşamki bir saati böyle yazmak için saate 12 eklenir: akşam yediyi yirmi geçe 19.20’dir, öğleden sonra üçü çeyrek geçe 15.15’tir. Geri dönmek için 12 çıkarılır: 16.45, öğleden sonra beşe çeyrek var demektir. 12.00 öğle vaktidir, 00.00 ise gece yarısı; yılbaşı gecesi geri sayımın bittiği an. 24 saatlik gösterimde saat genellikle iki rakamla yazılır: sabah yediyi beş geçe, 07.05.

24 saatlik gösterim yüksek sesle okunurken “çeyrek”, “buçuk”, “var” kullanılmaz: 16.45 “on altı kırk beş” diye okunur. Çocukların iki söylenişi de duyması ve ikisinin aynı saat olduğunu bilmesi gerekir.

5. Zaman onar onar saymaz

Bir saatte 100 değil, 60 dakika vardır. Bu yüzden bir işin ne kadar sürdüğü, saatler sıradan sayılar gibi birbirinden çıkarılarak bulunamaz. İşe yarayan yol sıçrayarak ilerlemektir: önce bir sonraki tam saate, sonra tam saatler boyunca, en sonda da kalan dakikalara. Sinemada 17.45’te başlayıp 19.20’de biten bir çizgi film için:

• 17.45’ten 18.00’e 15 dakika
• 18.00’den 19.00’a 1 saat
• 19.00’dan 19.20’ye 20 dakika

Hepsi birlikte 1 saat 35 dakika eder. Sıçramaları yukarıdaki gibi, sayı doğrusuna benzeyen bir zaman çizelgesi üzerine çizmek çok yardımcı olur.

6. Takvim ve zaman birimleri

Bu eşitlikler ilkokul boyunca adım adım öğrenilir. 4. sınıftaki dönüşümler ve problemler bunların üzerine kurulduğu için ezbere bilinmeleri büyük rahatlık sağlar:

Takvimde hafta pazartesi başlar; tarihler gün, ay, yıl sırasıyla yazılır: 11.10.2026 ya da 11 Ekim 2026. Şubatın 28 yerine 29 çektiği yıla artık yıl denir; dört yılda bir gelir, bir sonraki 2028’de. Öbür aylar için yumruk yöntemini deneyin: iki yumruğunuzu yan yana koyun ve ayları, ilk eklemden ocakla başlayarak parmak eklemlerinin ve aralarındaki çukurların üzerinden sayın. Temmuz bir elin son eklemine, ağustos öbür elin ilk eklemine denk gelir. Ekleme denk gelen aylar (ocak, mart, mayıs, temmuz, ağustos, ekim, aralık) 31 gündür; çukura düşenler, şubat dışında, 30 gün.

Birimler arasında geçiş yapmak çarpmak ya da bölmek demektir: 3 saat, 3 × 60 = 180 dakikadır; 3 hafta 21 gün, 2 yıl 24 ay eder; 2 saat 15 dakika da 2 × 60 + 15 = 135 dakikadır. Tersine, 150 saniye 2 dakika 30 saniyedir, çünkü 150 ÷ 60 işleminde bölüm 2, kalan 30’dur. 3. sınıfta öğrenilen kalanlı bölme burada da karşımıza çıkar.

Sık yapılan hatalar

• İbreleri karıştırmak: uzun ibreyi, yani yelkovanı, saati gösteriyor sanmak.
• Saati erken söylemek: 2.50’de akrep neredeyse 3’ün üstündedir, yine de birçok çocuk “üçe on var” yerine “ikiye on var” der. Şu soru yardımcı olur: Akrep hangi sayıya yaklaşıyor?
• “Var”lı saatleri ters yazmak: “dörde yirmi var”ı 3.40 yerine 4.20 diye yazmak.
• Zamanı ondalık sayı gibi düşünmek: 13.50’ye 20 dakika eklenince 14.10 olur, 13.70 değil. 1,5 saat de 1 saat 30 dakikadır, 1 saat 50 dakika değil.
• 24 saatlik gösterimde 10 çıkarmak: 15.00’i saat beş sanmak. 12 çıkarılır: 15.00, öğleden sonra saat üçtür.

Evde beş dakikalık saat oyunları

• Tilki tilki saat kaç? Bildiğimiz oyunu küçük bir değişiklikle oynayın: tilki saati yalnızca söylemekle kalmasın, oyuncak bir saatte de göstersin; “saat üç” yerine ara sıra “üç buçuk” ya da “dörde çeyrek var” desin.
• Bir dakikayı tahmin et. Herkes gözlerini kapatır ve bir dakika geçtiğini düşündüğü anda elini kaldırır. En yakın tahmin kimin? Sonra 30 saniyeyle deneyin.
• Geri sayım takvimi. Doğum gününe, yarıyıl tatiline ya da 23 Nisan’a kaç gün var? Bu kaç hafta eder?
• Tarife dedektifi. Otobüs ya da vapur tarifesine, televizyonun yayın akışına birlikte bakın: “Otobüs 16.35’te kalkıp 19.05’te varıyorsa yolculuk ne kadar sürer?” (2 saat 30 dakika).
• Çizgi film saati. “Çizgi film 18.30’da başlıyor, saat şimdi 18.10. Kaç dakika var?” (20 dakika). Saati çocuğunuz okusun, siz değil.

Ücretsiz saat okuma çalışma kâğıtları

Evde ya da sınıfta alıştırma yapmak için yazdırın. Her birinin ikinci sayfasında cevap anahtarı var.

Tam ve yarım saatler2. sınıf · Saatleri okuPDF indir

Çeyrek geçiyor, çeyrek var2. sınıf · Saatleri okuPDF indir

Beşer dakikalarla saat okuma3. sınıf · Analog ve dijital saatPDF indir

Kısa cevaplar

Öğrenmeye devam edin